SERBEST BÖLGELER KANUNU (Kanun No. 3218)
Kabul Tarihi: 6 Haziran 1985
Resmî Gazete: 15 Haziran 1985 / Sayı 18785
1. Amaç ve Kapsam
Bu Kanunun amacı;
- İhracata yönelik yatırım ve üretimi teşvik etmek,
- Yabancı sermaye ve teknoloji girişini hızlandırmak,
- İşletmeleri ihracata yönlendirmek,
- Uluslararası ticareti geliştirmek
amacıyla serbest bölgelerin kurulması, yönetimi, işletilmesi ve faaliyet esaslarını düzenlemektir.
(Bu tanım, 5810 sayılı Kanun ile 2008 yılında güncellenmiştir.)
2. Yetki
- Serbest bölgelerin yer ve sınırlarını belirleme yetkisi Cumhurbaşkanına (önceki adıyla Bakanlar Kurulu) aittir.
- Serbest bölgeler; kamu kurumları, yerli veya yabancı gerçek ya da tüzel kişiler tarafından izin alınarak kurulabilir ve işletilebilir.
3. Temel Tanımlar
- İşletici: Serbest bölgeyi fiilen işleten kurum, kuruluş veya şirket.
- Kullanıcı: Bölgede faaliyet ruhsatı alarak işyeri açan kişi veya şirket.
- Döviz: TCMB tarafından konvertibl sayılan yabancı paralar.
4. Faaliyet Konuları ve Koordinasyon
- Serbest bölgelerde, Yüksek Planlama Kurulunca uygun görülen her türlü sınai, ticari ve hizmet faaliyeti yapılabilir.
- Üretici işletmeler hariç olmak üzere; fiyat, kalite ve standartlara ilişkin kamu yetkileri bölgede uygulanmaz.
- Serbest Bölgeler Koordinasyon Kurulu; bölgelerin gelişimini izler, sorunların çözümü için önerilerde bulunur.
5. Bölgenin Düzenlenmesi
- Serbest bölge ilan edilen yerlerde ihtiyaç duyulan araziler kamulaştırılabilir.
- Yerli veya yabancı kişiler Ticaret Bakanlığından faaliyet ruhsatı alarak çalışabilir.
- Kullanıcılara, Hazine mülkiyetindeki arazi veya binalar 49 yıla kadar kiralanabilir veya irtifak hakkı tesis edilebilir.
- Tüm izin ve ruhsatlar Bölge Müdürlüğü tarafından verilir ve denetlenir.
- Asayiş hizmetleri polis tarafından sağlanır.
6. Muafiyet ve Teşvikler
- Serbest bölgeler, Türkiye Gümrük Bölgesinin bir parçası olmakla birlikte; gümrük, vergi ve kambiyo bakımından Türkiye Gümrük Bölgesi dışında sayılır.
- Bu bölgelerde gümrük vergileri, kambiyo sınırlamaları ve ticaret politikası önlemleri uygulanmaz.
- Maliye Bakanlığı, kullanıcıların defter ve belge düzenine dair özel usuller belirleyebilir.
- İşletici ve kullanıcılar, vergi dışı teşviklerden yararlanabilir.
7. Gelirler ve Harcamalar
Serbest bölgelerin gelir kaynakları:
- Faaliyet ruhsatı ve izin ücretleri,
- Bölgeye giren ve Türkiye’ye çıkan malların değeri üzerinden alınan binde 1 – binde 9 oranındaki ücretler,
- İşletici sözleşmeleri kapsamında tahsil edilen paylar,
- Diğer bölge gelirleridir.
Bu gelirler TCMB nezdinde özel hesapta toplanır ve bölge altyapısı, bakım-onarım ve dış ticaret destek faaliyetlerinde kullanılır.
Gelir yatırımlarında Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.
8. Mallar ve Hizmetler
- Serbest bölge ile Türkiye arasında yapılan ticaret, dış ticaret rejimine tabidir.
- Türkiye’den bölgeye satış → İhracat sayılır.
- Bölgeden Türkiye’ye satış → İthalat sayılır.
- Bedeli 5.000 ABD Dolarını geçmeyen Türkiye menşeli mallar, isteğe bağlı olarak ihracat işlemine tabi tutulmayabilir.
- Bölgede yapılan tüm ödemeler dövizle yapılır; ancak Cumhurbaşkanı kararıyla TL ile ödeme de mümkün olabilir.
- Gemi ve liman hizmetleri, işletici tarafından veya yetkili kişi/kurumlara yaptırılır.
9. Çalışma ve Sosyal Güvenlik
- Serbest bölgelerde yabancı uyruklu yönetici ve vasıflı personel çalıştırılabilir.
- Çalışma izinleri ve personel esasları yönetmelikle belirlenir.
- Türk vatandaşları için Türkiye’nin sosyal güvenlik mevzuatı geçerlidir.
10. Uygulanmayan Kanunlar
Serbest bölgelerde aşağıdaki düzenlemelerin ilgili hükümleri uygulanmaz:
- 4817 sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun (kısmen),
- 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu (bazı istisnalarla),
- Belediye Kanunu’nun su, kanalizasyon, enerji denetimi dışındaki hükümleri,
- Pasaport ve İkamet Kanunlarının bazı maddeleri.
Ayrıca, serbest bölge arazisi ve binalarının kiralanmasına ilişkin işlemler Devlet İhale Kanununa tabi değildir.
11. Vergi İstisnaları (Geçici Hükümler)
a) Üretim Faaliyetleri
- Serbest bölgelerde üretim yapan firmaların kazançları, Türkiye’nin AB’ye tam üyelik kazandığı yılın sonuna kadar gelir ve kurumlar vergisinden muaftır.
b) İhracat Yapan Firmalar
- Ürettiği malların %85’ini ihraç eden firmaların çalışanlarına ödenen ücretler gelir vergisinden istisnadır.
- Bu oran Cumhurbaşkanınca %50’ye kadar düşürülebilir.
c) Damga Vergisi ve Harçlar
- Serbest bölgelerde yapılan işlemler ve düzenlenen belgeler damga vergisi ve harçtan muaftır.
d) Vergi Muafiyeti Devamı
- 6 Şubat 2004’ten önce ruhsat alan firmaların gelir ve kurumlar vergisi muafiyeti, ruhsat süresi sonuna kadar devam eder.
- Bu tarihten sonra alınan ruhsatlarda, üretim dışı faaliyetler için vergi muafiyeti bulunmaz.
12. Serbest Bölgelerde Sağlanan Avantajlar
- Vergi istisnası: Üretim kazançları ve ihracat oranına bağlı ücret gelirleri.
- Döviz serbestisi: Gelir ve kazançlar, kambiyo izni olmadan serbestçe transfer edilebilir.
- Gümrük avantajı:
- Türkiye’den serbest bölgeye satış ihracat sayılır, KDV uygulanmaz.
- Serbest bölgeden Türkiye’ye ithalatta gümrük vergisi yalnızca üçüncü ülke menşeli mallar için uygulanır.
- AB veya Türkiye menşeli mallar gümrük vergisinden muaftır.
- Süre avantajı:
- Kiracı-üreticiye 15 yıl,
- Yatırımcı-üreticiye 30 yıl,
- Diğer faaliyetler için 10–20 yıl süreyle faaliyet ruhsatı verilir.
- Yatırım güvenliği: Tesisler 49 yıla kadar kiralanabilir veya irtifak hakkı tesis edilebilir.
- Modern altyapı: Serbest bölgeler liman, havaalanı, kara yolları ve sanayi merkezlerine yakın, ileri altyapılı alanlardır.
- Yerli–yabancı eşitliği: Tüm firmalar aynı teşviklerden yararlanabilir.
13. Türkiye’deki Serbest Bölgeler (Güncel Liste)
| Bölge Adı | Kuruluş Yılı | Web Adresi |
|---|---|---|
| Mersin Serbest Bölgesi | 1987 | mesbas.com.tr |
| Antalya Serbest Bölgesi | 1987 | asbas.com.tr |
| Ege Serbest Bölgesi | 1990 | esbas.com.tr |
| İstanbul Atatürk Havalimanı | 1990 | isbi.com.tr |
| Trabzon Serbest Bölgesi | 1992 | transbas.com |
| İstanbul Deri ve Endüstri | 1995 | desbas.com.tr |
| Mardin Serbest Bölgesi | 1995 | masbas.com.tr |
| İzmir Menemen Deri | 1998 | idesbas.com |
| Rize Serbest Bölgesi | 1998 | risbas.com |
| Samsun Serbest Bölgesi | 1998 | sasbas.com |
| Kayseri Serbest Bölgesi | 1998 | kayser.com.tr |
| Avrupa Serbest Bölgesi (Çorlu) | 1999 | asb.com.tr |
| Gaziantep Serbest Bölgesi | 1999 | gasbas.com.tr |
| Bursa Serbest Bölgesi | 2001 | buseb.com |
| Kocaeli Serbest Bölgesi | 2001 | kosbas.com.tr |
| Denizli Serbest Bölgesi | 2002 | denser.com.tr |
14. Yürürlük ve Yürütme
- Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir.
- Hükümler Cumhurbaşkanı (önceden Bakanlar Kurulu) tarafından yürütülür.
Serbest Bölgeler, ihracata dayalı üretimi artıran, vergi avantajları ve gümrük kolaylıkları sağlayan, Türkiye ekonomisini küresel ticarete entegre eden özel statülü yatırım alanlarıdır.
Yerli ve yabancı yatırımcılar, eşit koşullarda faaliyet gösterir ve elde ettikleri kazançları serbestçe transfer edebilirler.